admin
Tue 23 October 2007, 02:58 pm GMT +0300
BORÇLAR KANUNU
Kanun Numarası : 818
Kabul Tarihi : 22/4/1926
Yayımlandığı R. Gazete : Tarih : 29/4/1926 Sayı: 359
Yayımlandığı Düstur : Tertip: 3 Cilt: 7 Sayfa: 762
ONUNCU BAP
Hizmet akdi
(A) TARİFİ :
Madde 313 - Hizmet akdi, bir mukaveledir ki onunla işçi, muayyen veya
gayri muayyen bir zamanda hizmet görmeği ve iş sahibi dahi ona bir ücret
vermeği taahhüt eder.
Ücret, zaman itibariyle olmayıp yapılan işe göre verildiği takdirde dahi
işçi muayyen veya gayri muayyen bir zaman için alınmış veya çalışmış oldukça,
hizmet akdi yine mevcuttur; buna parça üzerine hizmet veya götürü hizmet denir.
Hizmet akdi hakkındaki hükümler, kıyasen çıraklık akdine tatbik olunur.
(B) TEŞEKKÜLÜ :
I - Umumiyet itibariyle:
Madde 314 - Hilafına bir hüküm bulunmadıkça, hizmet akdi hususi bir şekle
tabi değildir.
Ezcümle hizmet muayyen bir zaman için kabul edilmiş olur ve işin iktizasına
göre o hizmet ancak ücret mukabilinde yapılabilirse, hizmet akdi inikad etmiş
sayılır.
II - Mesai kaideleri:
Madde 315 - Sınai veya ticari bir teşebbüste, iş sahibi tarafından mesai
veya dahili bir intizam için muttarit bir kaide ittihaz edilmiş ise bunlar
evvelce yazılmış ve işçiye dahi bildirilmiş olmadıkça işçiye bir borç tahmil
etmez.
III- Umumi mukavele:
1 - Nasıl yapılacağı
Madde 316 - İş sahibi kimselerin veya cemiyetlerinin, işçilerle veya
cemiyetleriyle yaptıkları mukavelede hizmete mütaallik hükümler vazolunabilir.
Bu umumi mukavele, tahriri olmadıkça muteber değildir.
Alakadarlar bu mukavelenin müddetinde ittifak edemezlerse, bir sene
mürurundan sonra altı aylık müddet için yapılacak bir ihbar ile, her zaman
mukaveleyi feshedebilirler.
2 - Hükümleri
Madde 317 - Umumi bir mukavele ile bağlı bulunan iş sahipleriyle işçiler
arasında yapılacak hususi hizmet akitlerinin, umumi mukaveleye muhalif hükümleri
batıldır.
Bu batıl hükümlerin yerine, umumi mukavele hükümleri kaim olur.
VI - Çıraklık mukavelesi :
Madde 318 - Küçükler veya mahcurlar ile yapılan çıraklık mukaveleleri,
tahriri yapılmış ve usta ve velayeti haiz kimse yahut sulh hakiminin
muvafakatiyle vasi tarafından imza edilmiş olmadıkça, muteber değildir.
Mukavele, yapılacak işin ve çıraklığın nevi ve müddetine ve günde çalışıla-
cak saatlere ve iaşe yahut diğer yapılacak ve verilecek şeylere ve kezalik
tecrübe zamanına dair muktazi şartları ihtiva etmek lazımdır.
Bu şartlara riayet olunup olunmadığı salahiyettar daire tarafından murakabe
edilir.
(C) HÜKMÜ :
I - Şartları :
Madde 319 - Hizmet mukavelesinin şartları kanuna, ahlaka (adaba) mugayir
olmamak üzere istenildiği gibi tayin olunabilir.
II - İşçinin borçları :
1 - Bizzat ifa
Madde 320 - Hilafı mukaveleden veya hal icabından anlaşılmadıkça işçi
taahhüt ettiği şeyi kendisi yapmağa mecbur olup başkasına devredemez.
İş sahibinin dahi hakkını başkasına devredebilmesi, aynı kayıtlara tabidir.
2 - İhtimam mecburiyeti
Madde 321 - İşçi, taahhüt ettiği şeyi ihtimam ile ifaya mecburdur.
Kasıt veya ihmal ve dikkatsizlik ile iş sahibine iras ettiği zarardan
mesuldür. İşçiye terettüp eden ihtimamın derecesi, akde göre tayin olunur ve
işçinin o iş için muktazi olup iş sahibinin malümu olan veya olması icabeden
malümatı derecesi ve mesleki vukufu kezalik istidat ve evsafı gözetebilir.
3 - Parça veya götürü işte mesuliyet .
Madde 322 - İşçi parça üzerine yahut götürü çalışıp da iş sahibinin nezareti
altında bulunmaz ise işlenen madde ve işin akit mucibince icrası noktasından
mesuliyeti hakkında istisna akdine dair hükümler, kıyasen tatbik olunur.
III - İş sahibinin borçları :
1 - Ücret
a) Miktarı
Madde 323 - İş sahibi mukavele edilen yahut adet olan yahut kendisinin
bağlı bulunduğu umumi mukavelede tesbit olunan ücreti tediye ile mükelleftir.
Ücretle birlikte kardan bir hisse verilmesi mukavele edilmiş ise iş sahibi
işçiye yahut onun yerine iki tarafın veya hakimin tayin ettiği bigaraz kimseye
kar ve zarar hakkında muktazi malümatı vermeğe ve lüzumu olan hesap defterleri-
nin muayenesine müsaade etmeğe mecburdur.
b) İş verilmesini istemek hakkı
Madde 324 - İş için muayyen olan zamanda parça üzerine yahut götürü olarak
münhasıran bir iş sahibine çalışmakta olan işçi, akit müddetinde her gün için
kendisine kafi miktarda iş verilmesini istemek hakkını haizdir.
Bu takdirde parça yahut götürü iş bulunmazsa, iş saat hesabiyle veya günde-
likle verilebilir; bu da bulunmazsa, iş sahibi, bu bapta kendisine bir kusur
isnat edilemiyeceğini ispat etmedikçe vukua gelen zararı tazmine mecbur olur.
c) İş sahibinin temerrüdü
Madde 325 - İş sahibi işi kabulde temerrüt ederse, işçi taahhüt ettiği işi
yapmağa mecbur olmaksızın mukaveledeki ücreti istiyebilir.
Şu kadar ki, işi yapmadığından dolayı tasarruf ettiği yahut diğer bir iş ile
kazandığı ve kazanmaktan kasten feragat eylediği şeyi mahsup ettirmeğe mecbur-
dur.
d) Tediye günü
Madde 326 - Mukavele yahut adet ile daha kısa mehiller tayin edilmemiş ise
ücret, aşağıdaki dairede verilir.
1 - Amele ve iş sahibi ile birlikte yaşamıyan hizmetçilere haftada bir.
2 - İdarehane memurlarına ve müstahdemlerine ve iş sahibi ile birlikte
yaşıyan hizmetçilere her ay.
Hizmet akdinin hitamiyle ücret herhalde muacceliyet kesbeder.
h) Avans
Madde 327 - İş sahibi işçinin zarureti dolayisiyle ihtiyacı bulunan ve
tediyesi kendisi için zarar ve müzayakayı mucip olmıyan avansları, yapılan iş
nispetinde işçiye vermekle mükelleftir.
v) İş ifa edilemediği halde ücret
Madde 328 - Uzun müddet için yapılan hizmet akdinde, işçi hastalıktan ve as-
kerlikten veya bu gibi sebeplerden dolayı kusuru olmaksızın nispeten kısa bir
müddet için işi ifa edemediği takdirde o müddet için ücret istemeğe hakkı var-
dır.
z) Fazla iş için ücret
Madde 329 - Akit ile tayin edilen yahut adet mucibince icabeden iş miktarın-
dan ziyade bir işin ifasına zaruret hasıl olupta işçi, bunu yapmağa muktedir
olur ve imtinaıda hüsnü niyet kaidelerine muhalif bulunursa cebrolunur.
İşçi, bu ziyade iş için fazla bir ücrete müstahak olur ve bu, mukavele
edilen ücretle mütenasip bir suretle hususi haller nazara alınmak şartiyle
takdir edilir.
2 - Çırağın talimi
Madde 330 - Çıraklık mukavelesinde, usta, çırağa sanatı olanca dikkat ve
itinasiyle öğretmeğe mecburdur.
Usta, çırağın mecburi derslere devamına nezaret ve meslekine ait mekteplere
ve kurslara gitmesi ve çıraklık imtihanlarına iştirak eylemesi için lüzumu olan
zamanlarda müsaade etmekle mükelleftir.
Çırağa, kaideten, ne geceleri nede cuma günleri iş verilmez. (1)
3 - Alat ve malzeme
Madde 331 - Hilafına mukavele veya adet yoksa iş sahibi, çalışması için,
işçiye muktazi alat ve malzemeyi vermekle mükelleftir.
İşçi, mükellef olmadığı halde bu işleri iş sahibinin rızasiyle tamamen veya
kısmen tedarik ederse iş sahibi bunun için bir tazminat vermeye mecbur olur.
4 - Tedbirler ve mesai mahalleri
Madde 332 - İş sahibi, akdin hususi halleri ve işin mahiyeti noktasından
hakkaniyet dairesinde kendisinden istenilebileceği derecede çalışmak dolayısıyle
maruz kaldığı tehlikelere karşı icabeden tedbirleri ittihaza ve münasip ve sıhhi
çalışma mahalleri ile, işçi birlikte ikamet etmekte ise sıhhi yatacak bir yer
tedarikine mecburdur.
---------------
(1) 27/5/1935 tarih ve 2739 sayılı Kanunla <> hafta tatili olarak
kabul edilmiştir.
(Ek : 29/6/1956 - 6763/41 md.)İş sahibinin yukarıki fıkra hükmüne aykırı
hareketi neticesinde işçinin ölmesi halinde onun yardımından mahrum kalanların
bu yüzden uğradıkları zararlara karşı istiyebilecekleri tazminat dahi akde ay-
kırı hareketten doğan tazminat davaları hakkındaki hükümlere tabi olur.
5-Mahsup
Madde 333 - İşçi ücretinin tediyesi, işçinin ve ailesinin nafakası için za-
ruri bulunduğu takdirde;işçinin muvafakatı olmaksızın iş sahibi ücreti kendi a-
lacağı ile mahsup edemez.
Şu kadarki kasten iras edilen zararların tazmini için mahsup icrası daima
caizdir.
6 - İstirahat zamanları
Madde 334 - İş sahibi işçinin istirahati için mutat olan saat ve günlerde
müsaade vermekle mükelleftir.
İş sahibi, mukavelenin feshi ihbar olunduktan sonra başka bir iş araması
için işçiye münasip bir zaman vermek mecburiyetindedir.
Her halde mümkün olduğu kadar iş sahibinin menfaati gözetilmek lazımdır.
7 - Şahadetname
Madde 335 - İşçi yalnız hizmetinin nevini ve müddetini havi bir şahadetname
vermesini,iş sahibinden isteyebilir.
İşçi sarahaten talep ettiği takdirde şahadetname, hal ve hareketini ve
sa'yinin keyfiyetini de ihtiva etmek lazımdır.
8 - İşçinin ihtiraı
Madde 336 - İşçi hizmetini yaparken bir şey ihtira ettikte iş sahibi böyle
bir ihtiraın kendisine ait olacağını akitte şart koymuş yahut bu ihtira işçinin
taahhüt eylediği hizmetin levazımından bulunmuş ise ihtira olunan şey,iş sahibi-
nin olur.
Birinci surette ihtira mühim bir iktisadi kıymeti haiz ise, işçinin hakkani-
yet dairesinde tayin edilecek bir bedel istemeğe hakkı vardır.
Bu bedel, ihtiraın meydana gelmesinde iş sahibinin iştiraki ve tesissatından
edilen istifade nazara alınarak tesbit olunur.
IV - Birlikte yaşama:
Madde 337 - Hilafına mukavele ve adet yok ise, iş sahibi ile birlikte ikamet
eden işçinin iaşe ve süknası, ücretten bir kısım teşkil eder.
İş sahibi,bu halde kendi kusuru olmaksızın nispeten kısa bir zaman için
hizmetini ifaya muktedir olamayan işçiyi görüp gözetmek ve muktazi tedaviyi ifa
ettirmek üzere iaşesiyle de mükelleftir.
(D) HİTAMI :
I - Müddetin müruru:
Madde 338 - Hizmet akdi, muayyen bir müddet için yapılmış yahut böyle bir
müddet işin maksut olan gayesinden anlaşılmakta bulunmuş ise, hilafı mukavele
edilmiş olmadıkça feshi ihbara hacet olmaksızın bu müddetin müruriyle, akit ni-
hayet bulur.
II- Süküt ile tecdit:
Madde 339 - Muayyen bir müddet için yapılan hizmet akdi bu müddetin mürurun-
dan sonra her iki tarafın sükütu ile temdit edildiği takdirde,akit, aynı müddet
ve fakat nihayet bir sene için tecdit edilmiş sayılır.
Akdin feshi ihbar vukuuna mütevakkıf iken iki taraftan hiç biri ihbar etme-
miş ise, akit, tecdit edilmiş sayılır.
III - Feshin ihbarı ve kanuni müddetler:
1 - Umumiyet itibariyle
Madde 340 - Hizmet akdinde, bir müddet tayin edilmez ve böyle bir müddet
işin maksut olan gayesinden de anlaşılmazsa, her iki tarafça feshi ihbar oluna-
bilir.
Böyle ne akit nede kanun ile diğer bir müddet tesbit edilmemiş olduğu tak-
dirde,amele hakkında ihbardan sonra girecek hafta nihayeti için,idarehane memur
ve müstahdemleri hakkında ihbardan sonra girecek ikinci hafta ve diğer hizmet
akitlerinde ihbardan sonra girecek keza ikinci hafta nihayeti için akit fesholu-
nabilir.
İş sahipleri ve işçiler için muhtelif ihbar müddetleri, mukavele edilmesi
caiz değildir.
2 - Bir seneden fazla devam eden işlerde
Madde 341 - Bir hizmet akdi, bir seneden fazla devam ettiği takdirde bu akit
iş sahibi ve işçi tarafından ihbar edildikten sonra girecek ikinci haftanın ni-
hayeti için fesholunabilir.
Bu müddetin bir haftadan eksik olmamak üzere mukavele ile tebdili caizdir.
3 - Tecrübe müddeti
Madde 342 - Uzun müddet ile yapılan akitte, bir tecrübe zamanı şart edilmiş
olduğu takdirde hilafına mukavele edilmemiş ise ilk iki ay zarfında ihbardan
sonra girecek haftanın nihayeti için akit fesholunabilir.
Çırak ve hizmetçi akitlerinde hilafına bir mukavele yok ise hizmete duhulden
itibaren ilk iki hafta tecrübe müddeti sayılır ve bu müddet zarfında iki taraf-
tan her biri bir gün evvel ihbar etmek şartiyle akdi fesihte serbesttir.
4 - Hayat müddetince yahut on seneden fazla için yapılan akit
Madde 343 - Bir hizmet akdi, bir tarafın yaşadığı müddetçe yahut on seneden
fazla için yapılmış ise işçi, bunu on sene geçtikten sonra her zaman ve bir ay-
lık bir ihbar müddetine riayet şartiyle tazminat dahi vermeksizin fehedebilir.
IV - Fesih:
1 - Muhik sebeplerden dolayı
a) Salahiyet
Madde 344 - Muhik sebeplerden dolayı gerek işçi gerek iş sahibi, bir ihbara
lüzum olmaksızın her vakit akdi feshedebilir.Ezcümle ahlaka müteallik sebepler-
den dolayı yahut hüsnü niyet kaideleri noktasından iki taraftan birini artık ak-
di icra etmemekte haklı gösteren her hal, muhik bir sebep teşkil eder.
Bu gibi hallerin mevcudiyetini hakim takdir eder. Fakat işçinin kendi kusuru
olmaksızın düçar olduğu nispeten kısa bir hastalığı yahut kısa müddetli bir as-
keri mükellefiyeti ifa etmesi, muhik sebep olarak kabul edilemez.
b) Tazminat
Madde 345 - Muhik sebepler bir tarafın akte riayet etmemesinden ibaret oldu-
ğu takdirde bu taraf diğer tarafa, onun akit ile müstahak iken mahrum kaldığı
fer'i menfaatlerde nazara alınmak üzere tam bir tazminat itasiyle mükellef olur.
Bundan başka hakim vaktinden evvel feshin mali neticelerini, hali ve mahalli
adeti göz önünde tutarak takdir eder.
2 - Ücretin tehlikede bulunmasından dolayı
Madde 346 - İş sahibi borcu ödemekten aciz olduğu takdirde,işçi,talebi üze-
rine münasip bir müddet zarfında ücreti için teminat verilmezse akitten rücua
salahiyettar olur.
V - Ölüm:
Madde 347 - Hizmet Akdi, işçinin ölümü ile hitam bulunur.
İş sahibi öldüğü takdirde, akit, başlıca onun şahsı nazara alınarak
yapılmış ise nihayet bulur.
Bu ikinci halde işçi akdin vaktinden evvel nihayet bulması hasebiyle
düçar olduğu zarar için hakkaniyet dairesinde bir tazminat isteyebilir.
(H) REKABET MEMNUİYETİ:
I- Cevazı:
Madde 348 - İş sahibinin müşterilerini tanımak veya işlerinin esrarına
nüfuz etmek hususlarında işçiye müsait olan bir hizmet akdinde her iki taraf,
akdin hitamından sonra, işçinin kendi namına iş sahibi ile rekabet edecek bir
iş yapamamasını ve rakip bir müessesede çalışamamasını ve böyle bir müessesede
şerik veya sair sıfatla alakadar olamamasını, şart edebilirler.
Rekabet memnuiyetine dair olan şart, ancak işçinin müşterileri tanımasın-
dan ve esrara nüfuzundan istifade ederek iş sahibine hissolunacak derecede bir
zarar husulüne sebebiyet verebilecek ise, caizdir.
İşçi, akdin yapıldığı zamanda reşit değil ise rekabet memnuiyetine dair
olan şart batıldır.
II - Hududu:
Madde 349 - Rekabet memnuiyeti ancak işçinin iktisadi istikbalinin
hakkaniyete muhalif olarak tehlikeye girmesini menedecek surette zaman, mahal
ve işin nevi noktasından hal icabına göre münasip bir hudut dahilinde şart
edilmiş ise muteberdir.
III - Şekli:
Madde 350 - Rekabet memnuiyeti, sahih olmak için tahriri mukaveleye
merbut olmak lazımdır.
IV - Muhalefetin hükümleri:
Madde 351 - Rekabet memnuiyetine muhalif harekette bulunan işçi, bu muha-
lefet sebebi ile eski iş sahibinin düçar olduğu zararları tazmin ile
mükelleftir.
Memnuiyete muhalif hareket hakkında cezai şart konulmuş ise, işçi, kaide-
ten meşrut ceza miktarını tediye ile memnuiyetten kurtulabilir.Fakat zarar bu
miktarı mütecaviz ise, fazlasını da tazmin ile mükellef olur.
İşçinin hareketi tarzı ve ihlal veya tehdit edilen menfaatlerin ehemmiyeti
haklı gösteriyorsa ve tahriri bir mukavele ile sarahaten bu hak muhafaza edilmiş
ise, iş sahibi, müstesna olarak meşrut olan cezanın tediyesinden ve onu
mütecaviz olan zararın tazmininden başka muhalefetin menini de talep edebilir.
V - MEMNUİYETİN NİHAYETİ
Madde 352 - Rekabet memnuiyetinin bakasında iş sahibinin hakiki menfaati
bulunmadığı sabit olursa, bu memnuiyet nihayet bulur.
İş sahibi işçinin feshi muhik gösterecek bir kusuru yok iken akdi feshet-
miş yahut iş sahibinin feshi haklı gösteren bir kusuru dolayısiyle akit işçi
tarafından feshedilmiş ise, işçi aleyhine memnuiyete muhalefetinden dolayı dava
ikame edilemez.
(V) SERBEST HİZMETLERDE TATBİK EDİLECEK HÜKÜMLER
Madde 353 - Bu babın hükümleri hizmet akdinin teşekkül unsurlarını havi
olmakla beraber ilmi veya bedii malümatı mahsusayı haiz olanlar tarafından üc-
retle yapıla gelen mesai hakkındaki akitlere de tatbik olunur.